Vào ngày 29 tháng 11 năm 2022, UNESCO đã chính thức ghi danh “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Bằng chứng nhận này là một cú hích lớn nhằm quảng bá giá trị của gốm Bàu Trúc tại Ninh Thuận.
Làng gốm Bàu Trúc của đồng bào dân tộc Chăm là một trong những làng gốm cổ nhất Đông Nam Á. Làng nằm cách thành phố Phan Rang – Tháp Chàm khoảng 10 km về phía Nam. Ngôi làng nhỏ này là nơi sinh sống của hơn 500 hộ gia đình, trong đó có tới 85% theo nghề làm gốm truyền thống. Kiểu dáng gốm được cho là truyền lại từ Po Klong Chan, một trong những bậc tiền hiền của họ từ thời xa xưa.
Người dân ở Bàu Trúc dùng đôi bàn tay khéo léo, nhữngh vòng tròn bằng tre và vỏ sò để tạo nên những tác phẩm vô giá. Thật đáng ngạc nhiên khi các làng gốm khác trên dải đất Việt Nam như Bát Tràng (Hà Nội); Chu Đậu (Hải Dương); Biên Hòa – Đồng Nai hay Làng gốm Phước Tích (Thừa Thiên Huế), Thanh Hà (Quảng Nam)... đã chuyển sang dùng bàn xoay như một công cụ không thể thiếu, thì các nghệ nhân Chăm lại đi ngược lại, vẫn dựa vào đôi bàn tay tài hoa và các dụng cụ đơn giản. Để tạo ra một sản phẩm gốm, thợ thủ công người Chăm chỉ cần một chiếc hòn đập, không dùng bàn xoay, cùng các dụng cụ và khuôn đơn giản khác, rồi dùng tay nhào nặn từng khối đất sét thành tác phẩm theo ý muốn.
Đất sét được lấy từ bờ sông Quao, có độ dẻo và độ bền cao khi nung. Kỹ năng pha trộn cát vào đất sét cũng rất đa dạng. Lượng cát trộn vào vật liệu dẻo phụ thuộc vào mục đích sử dụng và kích thước của sản phẩm gốm. Vì những lý do này, gốm Bàu Trúc có sự khác biệt khá lớn so với gốm ở những nơi khác. Ví dụ, những chiếc chum đựng nước làm từ gốm Bàu Trúc luôn được người dân ở vùng nắng gió ưa chuộng vì nhiệt độ nước trong chum luôn thấp hơn một độ C so với bên ngoài.
Các sản phẩm Bàu Trúc mang đậm dấu ấn cuộc sống, văn hóa và tín ngưỡng của người dân địa phương. Chúng rất phong phú, từ những vật dụng sinh hoạt đơn giản như chum, nồi, chảo hoặc ấm nước, cho đến các đồ vật thờ cúng, tượng, phù điêu và các họa tiết trang trí. Các hoa văn trên đồ gốm Bàu Trúc chủ yếu miêu tả phong cảnh thiên nhiên và thể hiện tín ngưỡng của người Chăm.
Du khách đến tỉnh Ninh Thuận (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa) có thể dành một ngày tham quan làng nghề, chiêm ngưỡng nhiều mặt hàng gốm độc đáo và thử sức mình với công việc làm gốm. Dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân, bạn có thể thả hồn nghệ sĩ và tạo ra bất cứ thứ gì xuất hiện trong đầu, người dân địa phương nơi đây sẽ giúp bạn hoàn thiện những món đồ yêu thích của mình.
Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, đừng rời khỏi làng với hai bàn tay trắng, hãy chọn những món quà lưu niệm nhỏ với nhiều hình dáng và màu sắc khác nhau dành cho gia đình làm quà tặng và như một kỷ niệm đẹp đáng trân trọng.
Bạn chỉ mất 15 phút đi ô tô và 25 phút đi xe máy từ Thành phố Phan Rang – Tháp Chàm để đến đó, vậy tại sao không tự thưởng cho mình một chuyến đi đến Làng gốm Bàu Trúc và tận hưởng nghệ thuật làm gốm của người Chăm.
Vào ngày 15 tháng 6 năm 2023, Tỉnh Ninh Thuận sẽ tổ chức Lễ đón Bằng ghi danh của UNESCO "Nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp". Sự kiện này diễn ra trong khuôn khổ Lễ hội Nho và Vang Ninh Thuận 2023.




